शिवरात्री महिमा
देवादिदेव महादेवको अतिप्रिय रात्री शिवरात्रीको वर्णन गर्ने प्रयास गर्दछु। यसकोलागि मैले स्कन्ध ,शिव र गरुड़ पुराणको सहायता लिएको छु। शिवरात्रीको व्रतलाई प्रष्टपार्न यि तीनवटा ग्रन्थमा बेग्ला-बेग्लै कथाको सहायता लिइएको छ। ति कथा प्रस्तुत गर्नु अगाडि स्कन्ध पुराणको माहेश्वरखण्ड ,केदारखण्डमा प्रस्तुत अन्य कुराहरु
काल गणना
साठी निमेषको एक पल
साठी पलको एक घडी
साठी घडीको एक दिन
पन्ध्र दिन रातको एक पक्ष
दुइ पक्षको एक महिना
दुइ महिनाको एक ऋतु
छ ऋतु /बाह्र महिनाको एक बर्ष
प्रतिपदादेखि पूर्णमाससम्म काल/पक्ष पुरा हुन्छ। उसदिन पक्ष पूर्ण हुने हुनाले पूर्णिमा भनिन्छ। जुन तिथिमा पूर्ण चन्द्रमा देखिन्छ त्यो पूर्णमास हुन्छ। त्यों तिथि देवतालाई प्रिय हुन्छ। जुन तिथिमा चन्द्रमा लुप्त हुन्छन्, त्यस तिथिलाई अमावश्य/औसी भनिन्छ। यो समय अग्नि र पितृलाई प्रिय हुन्छ। यी तिस दिन पुण्य कालले युक्त्त हुन्छन। यिनमा हुने विशेषता तल वर्णन गरिन्छ। व्यतिपात योग ,श्रवण नक्षत्र ,अमावश्य र पूर्णिमा तिथि तथा सक्रान्ति दान कर्ममा पवित्र हुन्छन।
कुन तिथि कुन देवताको प्रिय ?
शङ्कर --------------- अष्टमी
गणेश -------------- चतुर्थी
नागराज ------------ पंचमी
कार्तिकेय कुमार -------------षष्ठी
सूर्य ----------------- सप्तमी
दुर्गा ----------------नवमी
ब्रम्हा --------------दशमी
रुद्र --------------- एकादशी
विष्णु ---------------द्वादशी
कामदेव ------------त्रयोदशी
शङ्कर ------------- चतुर्दशी (अति प्रिय )
कृष्णपक्षको चतुर्दशी अर्धरात्रि सबै भन्दा उत्तम रात्री मानिन्छ। यो नै शिवजीको प्रिय रात्रि शिवरात्री हो। यो रातमा शिव उपासना गर्नाले मनुष्यले उत्तम गति प्राप्त गर्दछ। सबै पापहरुको नास गर्दछ।
एउटा प्राचिन कथा
पूर्व कालमा एउटी विधवा ब्राम्हणि थिइन् । उनी चन्चल स्वभावकि थिइन्। कामवासनाले आसक्त भएर कुनै चण्डालसँग सम्बन्ध राख्न पुगिन। चण्डालको संसर्गबाट दुस्यद नामको पुत्र पैदाभयो। त्यो बालक दुष्ट प्रवृतिको थियो। धर्म विपरित काम गर्दथ्यो। एक दिन कुनै खराब मनसायले शिवालायमा गयो। त्यो रात शिवरात्रि रहेछ। त्यो रात उसले केहि खान पाएन ,केहि गर्न पनि पाएन। त्यहाँ भइरहेको शिव कथा सुन्यो लिङ्ग रुप भगवानको दर्सन गर्यो अन्जानमै उपवास पुर्वक उसको शिवरात्रिको ब्रत पुरा भयो। शिवरात्रिमा जागै रहेको पुण्य फलका प्रभावले पुण्य योनि प्राप्त गर्यो। वर्षौ सम्म पुण्यात्माको लोकमा सुखभोग गरेर बस्यो।
त्यसपछि उ राजा चित्राङ्गद्को छोरा भएर जन्मियो। अघिल्लो जन्ममा गरेको शिवरात्रिको व्रतका प्रभावले उसमा उत्तम गुणहरु देखापरे। उ विचित्रविर्यको नामले प्रशिद्ध भयो। अत्यन्त सुन्दर थियो। राज्यसुख पाएर पनि उसमा कुनै घमण्ड थिएन। शिवको परम भक्त थियो। धर्म अनुकुल राज्य संचालन गर्दथ्यो। शिव भक्तिबाट उसले ज्ञान प्राप्त गर्यो। मुक्ति प्राप्त गर्यो र शिव भक्तिमा लीनभै शिवसंगै दिव्य जन्म प्राप्त गर्यो। दक्षकन्या सतिको वियोगमा जब शिवले फट्कारे त्यसबाट उत्पन्न वीरभद्र विचित्रविर्य नै थिए। जसले दक्षको विनास गरे।
सुख सम्वृधि र ज्ञान प्राप्त गर्न सदाशिवको अर्चना गर्नुपर्छ। भगवान शिवले ज्ञानी अज्ञानी दुबैलाई समान रुपले हेर्नुहुन्छ। शिवरात्रिको उपवासले उत्तम ज्ञान प्राप्त हुन्छ। ज्ञानले सबैलाई समभावले हेर्न सिकाउछ। यो
संसारमा शिवरहित कुनै वस्तु छैन। यसरी नै शिवरात्रिको ब्रतका प्रभावले राजा भरत ,मान्धाता ,धुन्धुमार तथा हरिस्चन्द्रले सिद्दि प्राप्त गरे।(स्कंदपुराण,माहेश्वर खण्ड ,केदार खण्ड )
शिवरात्री व्रतकथा तथा व्रत विधान
यो व्रत बस्नाले सबै अभिष्ट पुरा हुन्छन्। पूर्वकालमा स्वयम् शंकरले पार्वतीलाई यस व्रतको वर्णन गर्नुभएको थियो। माघ तथा फाल्गुन मासको मध्यमा जुन कृष्ण चतुर्दशी हुन्छ। उस तिथिमा उपवास वस्ने ,रातमा जागा रहने र भगवान रुद्रको पुजा गर्नाले मुक्ति भुक्त्ति दुवै प्राप्त हुन्छ।
धेरै समय अघिको कुरा हो। अर्बुद नामक देसमा सुन्दरसेन नाम गरेको पापात्मा निषाद राजा राज गर्दथे। एकदिन उ एउटा कुकूर लिएर जंगल तिर शिकार खेल्न गएछ। दुर्भाग्य उसले त्यो दिन कुनै शिकार भेटेन। रातमा जंगलमै अल्मलियो। एउटा रुखको फेदमा बस्न पुग्यो। संयोगबस त्यहाँ उसले शिवलिङ्गको दर्शन गर्यो। रुखको पात शिवलिङ्गमा झर्न गयो। उसले शिवलिङ्ग सफा गर्यो। भोकै प्यासै रातभर शिवलिङ्गकै समिपमा जागै बस्यो। अन्जानमा नै उसको व्रत पूर्ण भयो। विहान घर गयो आफ्नी पत्निले दिएको भोजन गर्यो। यथासमयमा उसको निधन भयो। जब यमदुतहरुले यमपासमा बाँधेर यमलोक लान थाले शिव गणले युद्ध गरेर यमदुतबाट मुक्त गरे। कुकुर र निषाद राज देवाधिदेवको शरणमा पुर्याए ।
यसरी प्राणीले ज्ञान अज्ञानमा गरेको पुण्य अजय रहन्छ। उपासकले त्रयोदशी तिथिमा शिवको पुजा गरेर व्रतको नियम पालना गर्दै यसरी प्रार्थना गर्नु पर्दछ।
प्रातर्देव चतुर्दश्यां जागरिश्याम्यहं निशि।
पुजां दानं तपो होमं करिश्याम्यत्पशक्तित।।
चतुर्दश्यां निराहारो भुक्त्वा शम्भो परे s हनी।
मोक्ष्ये sहं भुक्तिमुक्त्यार्थ शरणम मे भवेश्वर। ।
(१२४ /१२ -१३ )
व्रतीले पन्चामृतले महादेवको स्नान गराएर 'ॐ नमो नम शिवाय ' मन्त्रले पुजा गर्नु पर्दछ। चरुको आहुति अग्निमा दिएर पुर्णाहुती गर्ने। भजन गर्ने तथा सुन्ने। अर्धरात्रि ,तेस्रोप्रहर र चौथो प्रहरमा पुन पुजा गर्ने। प्रातकालमा यस प्रकार क्षमा प्रार्थना गर्ने।
अविघ्नेन व्रतं देव त्वत्प्रसदान्मयार्चितम।
क्षमस्य जगताम् नाथ त्रैलोक्याधिपते हर।।
यन्मपाध्य कृतं पुण्यम् यद्रुदस्य निवेदितं।
त्वात्प्रसादात्मया देव व्रत मद्य समापितम्। ।
(१२४ /१७ -१९ )
त्यसपछि भोजन गर्ने। छत्र र वस्त्र अर्पण गरेर स्तुति गर्ने।
देवादिदेव भुतेश लोकानुग्रहकारक। ।
यन्मया श्रदया दत्तं प्रिवताम् तेनमे प्रभु।
(१२४ /२० -२१ )
यसपछि व्रतिले द्वादश वार्षिक व्रतको संकल्प गर्नुपर्दछ। यसो गरेमा व्रतिको किर्ति बढ्छ ,लक्ष्मी ,पुत्र तथा राज्यादी सुख -वैभव प्राप्त भै शिवालोकको वास प्राप्त हुन्छ। उपसाकले बाह्रै महिना अनुष्ठानले व्रत पूर्ण गर्नुपर्छ। र ,द्वादश ब्राम्हणलाई भोजन गराएर दीपदान गरेमा स्वर्गलोक प्राप्तहुन्छ।
(१२४ अध्याय, गरुड पुराण ,आचारकाण्ड )
शिव पुराणमा गरुड पुराणकै जस्तो कथा छ। फरक भनेको निषाद राजको ठाउमा व्याधा भनिएको छ। साथै व्याधाले आश्रय लिएको रुख वेलको भनिएको छ।
-इ ति -
